Geomorfološke i geoekološke karakteristike kanjona Rakitnice

Kanjon Rakitnice se nalazi u središnjem dijelu BiH te kao dio riječnog sustava gornje Neretve pripada geomorfološkoj makroregiji Visoki Središnji Dinaridi. To je duboko (mjestimice i preko 900 m) i usko (širine do 2 m) usječena dolina između borano-blokovsko-navlačnih masiva Bjelašnice i Visočice. Dakle istraživano područje površine od 56 km² obilježava  neotektonsko izdizanje 3-4 mmm/god. jer se nalazi u subdukcijskoj zoni u okviru Središnjih Dinarida. Geomorfološki se to reflektovalo  izrazito naglašenom dinamikom reljefa s brojnim hipsometrijskim kategorijama, izrazito velikom raščlanjenošću, energijom reljefa i veoma strmim nagibima dolinskih strana. Kanjonska dolina je oblikovana u okviru  strukturno facijanih jedinica Bjelašnica- Visočica i Crvanj-Morine. Litološku podlogu  kanjona dominantno grade srednjo i gornjotrijaski dolomiti i krečnjaci.  Dolinu presjecaju  transverzalno brojni aktivni rasjedi smičućeg karaktera. Uglavnom  prevladavaju  rasjedi desnog pomaka  reversne kinematike sa transpresijskim zonama gdje su geomorfološki oblikovani uski, duboki  tjesnaci. U transtenzijskim zonama formirana su tri  manja dolinska proširenja: Kašića Luka, Lučica i Dubočansko proširenje. Za neotektonsku morfogenezu tjesnaca  bitno su utjecale tenzione pukotine  nastale uz spomenute rasjede što je utvrđeno na osnovu  položaja,  azimuta pružanja tjesnaca, njihovog sigmoidalnog pružanja i pukotinskih  mikroformi na intaktnim stranama tjesnaca.

            Sa stanovišta odnosa geološke strukture i reljefa dolina je svojim najvećim dijelom nekonformna probojnica jer presjeca geološke slojeve različite starosti borano-blokovsko-navlačnih masiva pod oštrim kutevima. Postoji visok stupanj korelacije između litološkog sastava i reljefa doline koji se ogleda u razlikama između kanjonskog terena s karbonatnom podlogom (izraženiji nagibi, pojave strmaca, nerazvijena riječna mreža). U strukturnom pogledu temeljno obilježje kanjonske doline je njezina tektonska složenost što se odrazilo na dolinu geomorfološku  kompozitnost doline (jer se na relativno kratkim udaljenostima smjenjuju kanjonska suženja i tjesnaci te dolinska  proširenja). Rasjedna tektonika s brojnim okomitim pukotinama i pukotinskim sustavima, kojima je znatno ispucala i razlomljena karbonatna podloga, je predisponirala izrazito snažno dubinsko usjecanje Rakitnice, koja je uspjela nadvladati neotektonska izdizanja okolnih blokovskih morfostruktura i usjeći impozantnu kanjonsku dolinu.

           U hidrogeološkom smislu temeljna značajka kanjona je nerazvijenost površinske mreže s pojavom specifične krške hidrogeologije u obliku brojnih snažnih krških vrela koja se javljaju na dolinskom dnu.  Gornju dolinu zbog vodonepropusne podloge obilježava  pojava  brojnih  stalnih izvora manje izdašnosti. 

S morfogenetskog stanovišta dolina je poligenetska zbog postojanja više geomorfoloških tipova reljefa. Dok donje kanjonske strane dominantno obilježavaju gravitacioni padinski, fluviokrški i fluvijalni geomorfološki procesi, gornje -više padinske fasade kanjona su pod intenzivnim utjecajem padinskih – derazijskih i krških procesa s pojavama paleoglacijalnog reljefa. Zone uravnavanja u kanjonu su ograničene na manje uske lokalitete centralnog dijela središnjeg kanjona predstavljene fluviodenudacijskim podovima i glacis terasom D. Lukomira. Padinski reljef zauzima najveće prostranstvo u ovoj duboko i usko usječenoj dolini. Akumulacijske zone s akumulacijskim oblicima su usko ograničene na dolinsko proširenje Kašića Luke i  pojedine dijelove dolinskog dna donje doline koje ispunjavaju najmlađi kvartarni nanosi.

Mlađu generaciju reljefa koji je nastao u kvartarnom razdoblju predstavljaju donje dolinske strane, kanjonski tjesnaci i dolinsko dno s riječnim koritom. Genetski starije oblike predstavljaju ovdje predgorske stepenice-fluviodenudacijski podovi i padinske fasade borano-blokovsko-navlačnih masiva tercijarnog i predtercijarnog boranja Bjelašnice i Visočice.

Naglašeni endo i egzogeomorfološki procesi su utjecali na iznimno atraktivan reljef doline koju karakterizira izvorna priroda. Izvršeno je I geoekološko vrednovanje reljefa metodama index-a rekreacijskog potencijala i relativnog vrednovanja reljefa na temelju koga je izvršena prostorno-planerska valorizacija područja u cilju njegove buduće namjene i korištenja kao perspektivnog geomorfološko-hidrološkog rezervata “Kanjon Rakitnice”. Ovaj rezervat bi svojim većim dijelom bio strogo zaštićena  zona izvorne prirode u okviru Nacionalnog parka: “Igman-Bjelašnica-Treskavica sa kanjonom Rakitnice”.

You may also like...